Yfir­lit

Askja í Dyngju­fjöllum er  nátt­úru­smíð sem á fáa sína líka í ver­öld­inni.  Lengi vel var Askja eina þekkta askjan hér­lendis en orðið “askja” er í jarð­fræði þýðing á enska orð­inu “caldera” sem er notað yfir sig­dældir í eld­fjöllum.  Síð­ari tíma rann­sóknir hafa stað­fest að öskjurnar í Dyngju­fjöllum eru í raun­inni þrjár, hver ofan í ann­arri.  Sú yngsta mynd­að­ist í kjöl­far stór­goss í kerf­inu árin 1874–5 og varð þá Öskju­vatn til sem nú er annað dýpsta vatn á Íslandi, eða um 220 metra djúpt.  Aðeins Jök­uls­ár­lón á Breiða­merk­urs­andi er dýpra, um 280 m en svo má hins­vegar deila um hvort það telj­ist vera stöðu­vatn eða ekki.

Meg­ina­skjan er um 45 fer­kíló­metrar en askjan sem geymir Öskju­vatn er um 11 ferkílómetrar.

Rann­sóknir á Öskju, þessu magn­aða, trölls­lega lands­lagi órafjarri manna­byggðum hafa tekið sinn toll.  Árið 1907 drukkn­aði Þjóð­verj­inn Walter Von Kne­bel ásamt samlanda sínum í Öskju­vatni en hann hafði skrifað fræði­greinar í erlend tíma­rit um mynd­un­ar­sögu Öskju.  Það var þó fræði­mað­ur­inn Þorvaldur Thorodd­sen sem fyrstur manna  sýndi fram á að Öskju­vatn væri sigketill.

Eld­virkni hefur verið á Dyngju­fjalla­svæð­inu lengi, amk. síðan á næst­síð­asta jök­ul­skeiði en því lauk fyrir um 100.000 árum.

Gossaga á nútíma

Mikil eld­virkni hefur verið í Öskju­kerf­inu síðan jök­ul­skeiði ísaldar lauk fyrir 10–12.000 árum en þó var hún lang­mest í upp­hafi skeiðs­ins og má rekja til þrýst­ings­breyt­inga í jarð­skorp­unni vegna jök­ul­bráðn­unar á þeim tíma.   Mjög stórt sprengigos varð á svæð­inu fyrir um 10–11.000 árum.  Í kjöl­far þeirrar hrinu seig hluti Dyngju­fjalla um ca 200 metra og á þátt í myndun meg­in­öskj­unnar á svæð­inu.  Virkni er áfram nokkuð mikil á svæð­inu þar til fyrir um 2900 árum en þá dregur mikið úr eld­virkni en hættir þó aldrei alveg.

Frá Land­námi og fram til 1874 eru ekki heim­ildir um gos á svæð­inu enda eins og áður segir, víðs fjarri manna­byggðum og þó elds­bjarmi sæist til fjalla var ekki auð­velt að stað­setja gosin.  Þó er vitað um nokkur smærri gos sem tek­ist hefur að stað­setja í tíma milli ösku­laga úr stór­gosum úr Heklu 1104,  Öræfa­jök­uls­gos­inu 1362 og Veiði­vatnagos­inu 1477.  Ekki hafa þessi gos verið mikil og hvað þá vakið athygli.

Árið 1874 hefst svo geysiöflug rek– og gos­hrina á svæð­inu og er meg­in­gos­inu gerð skil undir flip­anum “Stór­gos eftir land­nám”  Askja 1875. þessi hrina varði stutt en önnur hrina gengur svo yfir á árunum 1921–1930.  Þá urðu all­mörg gos á svæð­inu, lík­lega 9 tals­ins, en öll minni­háttar.   Síð­ast gaus svo við Öskju árið 1961.  Und­an­farin ár hefur skjálfta­virkni á svæð­inu heldur verið að aukast og þá má nefna end­ur­teknar hrinur við Upp­typp­inga sem eru í næsta nágrenni Öskju.  Elds­um­brot á svæð­inu á næstu árum er því engan veg­inn hægt að útiloka.

Ljós­mynd:  Lilja Aðal­steins­dóttir — sept. 2010