Yfir­lit

Sjaldan hefur eld­gos komið Íslend­ingum jafn­mikið í opna skjöldu eins og gosið sem hófst um miðja nótt í Heimaey 23. janúar 1973.  það kemur upp nán­ast í byggð og við fjall sem talið var óvirkt og kulnað eld­fjall.  Síðan þessir atburðir urðu hefur þekk­ing manna á eld­stöðva­kerfum, ekki síst Vest­manna­eyja­kerf­inu, breyst mikið.

Í dag vita menn að Vest­manna­eyjar hlóð­ust að mestu upp á síð­ustu 15.000 árum eða svo sem er mjög stuttur tími í jarð­fræði­legu til­liti.  Um 70 gosein­ingar frá nútíma hafa fund­ist við Vest­manna­eyjar, flestar suður og vestur af Heimaey.  Flestar eru þær neð­an­sjávar og mynda hryggi eða þústir á sjáv­ar­botni sem þýðir að þau gos hafa ekki verið nægi­lega öflug til að mynda eyjar.  All­margar eyjar hafa þó náð að mynd­ast, stærst er Heimaey sem er reyndar mynduð úr nokkrum gosein­ingum sem hafa náð að tengj­ast saman.  Á því svæði er því aug­ljós­lega mesta virknin á í kerfinu.

Talið er að ófull­komin og lítt þróuð kviku­þró sé undir kerf­inu og þá vænt­an­lega þar sem virknin er mest, nálægt Heimaey.  Það liggur bein­ast við að ætla að á næstu tugum þúsunda ára mun hlað­ast upp stór meg­in­eld­stöð í ætt við Mýr­dals– eða Eyja­fjalla­jökul á svæð­inu og mjög lík­lega tengj­ast meginlandinu.

Gossaga á nútíma

Vest­manna­eyja­kerfið “fæð­ist” ef svo má segja seint á síð­asta jök­ul­skeiði og byrjar að hlað­ast upp þá.  Virknin hefur verið í hrinum, sú fyrsta hefst lík­lega fyrir um 14.000 árum.   Fyrir um 8000 árum gengur næsta hrina yfir svæðið og mynd­ast þá Álsey, Brandur, Suð­urey og Hellisey.  Sjálfsagt hafa einnig orðið all­margar neð­an­sjáv­ar­mynd­anir í þeirri hrinu.  næsta hrina gengur yfir fyrir um 5–6000 árum og þá mynd­ast Helga­fell, einnig Stór­höfði, Stakka­bót­argígur, Ell­iðaey og Bjarn­arey.  Gos­hrinur í kerf­inu standa lík­lega í nokkur hundruð ár.

Hvenær núver­andi hrina hefst nákvæm­lega er ekki alveg á hreinu.  Heim­ildir greina frá neð­an­sjáv­ar­gosi SV af Heimaey árin 1637–8 og má vera að þá hafi haf­ist hrina í kerf­inu sem stendur enn.  Vitað er að það gaus við Geir­fugla­sker árið 1896.  það er því etv. ekki rétt að ætla að gos­hrinan hafi haf­ist í kerf­inu með Surts­eyj­argos­inu árið 1963, nær væri að ætla að þá hafi hrinan náð hámarki.  Gosið í Heimaey 1973 gæti verið síð­asta gosið í þess­ari hrinu og eld­stöðin sé nú að hefja hvíld í nokkur þúsund ár.  Það þarf þó ekki að vera.  Vel er fylgst með Vest­manna­eyja­kerf­inu vegna nálægðar þess við byggð en sagan segir að það getur gosið nán­ast hvar sem er í kerfinu.