Yfir­lit

Torfa­jök­ull er á sunn­an­verðu hálend­inu norðan Tind­fjalla­jök­uls.  Er þar að finna víð­áttu­mesta háhita­svæði lands­ins og bera örnefni og kenni­leiti á borð við Land­manna­laugar þess merki.

Torfa­jök­uls­kerfið er um margt mjög sér­stök eld­stöð.  Askjan er í fyrsta lagi gríð­ar­lega stór en þó ekki mjög greini­leg í lands­lag­inu.  Hún er yfir 200 fer­kíló­metrar og miðjan er nokk­urn­veg­inn við Hrafntinnu­sker.  Telst þetta vera stærsta askja lands­ins.  Í öðru lagi kemur lang­mest upp af súrum gos­efnum í kerf­inu en í flestum öðrum eld­stöðvum er það fremur sjald­gæft.  Mikið er  um líparít á Torfa­jök­uls­svæð­inu og setur það mik­inn svip á lands­lagið á þessum slóðum enda óvenju ljós­leitt miðað við hið hefð­bundna basalt sem ein­kennir umhverfi flestra eld­stöðva á Íslandi.

Saga kerf­is­ins spannar amk. 800.000 ár og er askjan lík­lega með þeim elstu á land­inu.  Merki eru um gríð­ar­lega öflug for­sögu­leg súr þeytigos í kerf­inu sem hafa skilað allt að 20 km3. af gos­efnum.  Askjan virð­ist hafa sigið í stærstu gos­unum en fyllst jafn­harðan aftur.

Fyrir um 200.000 árum hefst mjög athygl­is­verð atburða­rás sem enn stendur yfir.  Veiði­vatn­areinin svo­kall­aða sem er angi úr Bárð­ar­bungu­kerf­inu teygir sig inn í Torfa­jök­uls­kerfið og nær smám­saman að skera það.  Hefur þetta valdið end­ur­teknum kvikuinn­skotum í Torfa­jök­uls­kerfið og skilar það því upp basaltefnum í meira mæli en áður.   Virknin í kerf­inu virð­ist nú nán­ast ein­göngu vera sam­hliða gosum úr öðrum kerfum, aðal­lega Veiði­vatn­arein­inni og er engu lík­ara en Torfa­jök­uls­kerfið hafi ekki lengur sjálf­stæðan vilja.   Gos hafa ítrekað orðið í kerf­inu sam­hliða miklum gos– og rek­hrinum í Veiði­vatn­arein­inni og hefur þetta gerst í tvígang á sögu­legum tíma, í Vatna­öldugos­inu um 870 og Veiði­vatna­eldum árið 1480.

Annað eld­stöðva­kerfi þrýstir á úr vestri, Vatna­fjalla­kerfið.  Það er reyndar ekki að fullu ljóst hvort það er sjálf­stætt eld­stöðva­kerfi eða til­heyrir Heklu en það gildir einu,  í all­nokkur skipti hefur kvika úr þessu kerfi ruðst inn í Torfa­jök­uls­kerfið og valdið gosum.

Gossaga á nútíma

Alls er að finna um 20 nútímagosein­ingar í kerf­inu úr um 10 gos­hrinum.  Sú þróun sem hér var lýst á undan er enn í fullum gangi og á nútíma (síð­ustu 10–12.000 ár) hafa ein­göngu orðið gos í Torfa­jök­uls­kerf­inu sam­fara miklum gosum í Veiði­vatn­arein­inni eða af völdum umbota í Vatna­fjöllum.  Í öllum til­fellum hafa þetta verið fremur lítil gos, amk. í sam­an­burði við ham­far­irnar í Veiði­vatn­arein­inni.  Virð­ist þetta ger­ast nokkuð reglu­lega á 6–700 ára fresti, fyrst um árið 100, síðan árið 870 og  síð­ast árið 1480 og ætti því að vera farið að stytt­ast í að þessir atburðir end­ur­taki sig.  Má hugs­an­lega ætla að óróleiki í Bárð­ar­bungu und­an­farna tvo áratugi geti á end­anum leitt til öflugrar gos– og rek­hrinu á þessum slóðum.