Fræg­asta, umtal­að­asta og án efa afdrifa­rík­asta eld­gos Íslands­sög­unnar eru Skaft­áreldar.  Þessi umbrot hóf­ust í Grím­svötnum í Vatna­jökli snemma árs 1783 þegar vart varð við gos í jökl­inum.  Í maí sama ár fer að bera á jarð­skjálftum í Skaft­ár­tungu og í lok maí og fram til 8. júní finn­ast snarpir jarð­skjálftar sem áger­ast frá Mýr­dal til Öræfa.  Þann 8. júní hefst mikið gos í suð­vest­ur­hluta Lakagíga og tveim dögum síðar tekur að rigna sýru úr gosmekk­inum.  Fáum dögum síðar kemur hraun­flóð til byggða úr Skaft­ár­gljúfri.  Allan mán­uð­inn skríður hraunið fram og flúor­menguð gjóskan gerir mik­inn skaða að auki.

Gosið virt­ist svo í rénun seint í júlí en það var aðeins lognið á undan næsta stormi.  þann 29.júlí hófst mikið gos í nyrðri helm­ingi sprung­unnar sem sam­tals var 27 km. löng.  Til sam­an­burðar er gossprungan á fimm­vörðu­hálsi um 300 metrar, eða tæp­lega 100 sinnum styttri.   6. ágúst brýst hraun niður í byggð fram úr gljúfri Hverf­is­fljóts.  Sept­em­ber er svo rólegri en undir lok mán­að­ar­ins sést gos í Vatna­jökli.  Seint í októ­ber kemur svo enn eitt hraun­flóðið niður Hverf­is­fljóts­gljúfur.  Mik­ill eldur sást að fjalla­baki langt fram í nóv­em­ber en eftir það tekur þessum ósköpum að linna.  Síð­ast sást eldur í gossprung­unum 7. febrúar 1784 en það sást hins­vegar til eld­gosa í Vatna­jökli, lík­lega í Grím­svötnum, fram til 1785 sem tengj­ast þess­ari hrinu.

Eitruð flúor­sam­bönd og brenni­steins­sýra gerðu mik­inn skaða og helm­ingur bústofns lands­ins féll í “móðu­harð­ind­unum” sem komu í kjöl­far goss­ins.  þá er talið að um 10.000 manns hafi lát­ist á næstu árum eftir gosið.  Tún og grunn­vatn meng­að­ist vegna eit­ur­efna frá gos­inu og veð­ur­far kóln­aði.  Þau áhrif náðu reyndar yfir allt norð­ur­hvel jarðar.

Hraunið rann lengst 55 km leið ofan af hálend­inu og átti ekki langt til sjávar þegar það stöðv­að­ist.  það er um 14 rúm­kíló­metrar og Skaft­áreldar því eitt allra mesta hraungos á jörð­inni síð­ustu árþús­und ásamt Eld­gjár­gos­inu 932–4.

Lík­lega hefur kviku­hlaup til suð­vest­urs úr kviku­hólfi Grím­s­vatna valdið sprungugos­inu í Lakagígum.  Aðrar kenn­ingar eru þó til, þ.e. að gos­efnin hafi komið því sem næst beint úr möttli í mik­illi rek­gliðn­un­ar­hrinu á svæð­inu.  Grím­svötn eru virk­asta eld­stöð lands­ins og sprungugos utan jök­uls tví­mæla­laust þau hættu­leg­ustu frá eld­stöð­inni en til allrar ham­ingju eru þau sjaldgæf.