Það er ljóst að landið hefur ekki tekið sér­lega vel á móti land­náms­mönnum, ekki líða nema um 50 ár frá stór­gosi í Vatna­öldum lýkur þar til mesta gos frá land­námi hefst, gos í Kötlu og Eld­gjá.  Í þessu gosi gekk mikið á svo vægt sé til orða tekið.  Stór jök­ul­hlaup verða og gossprungan leng­ist í báðar áttir á nokkrum vikum eða mán­uðum.   Teygir hún sig brátt undir Kötlu­öskj­una og kemur þar upp ógnvæn­legt magn af gjósku í ham­faragosi.  Sprungan leng­ist svo í norð­ur­átt og myndar Eld­gjá.  Nyrsti hluti Eld­gjár er um 60 km. frá jökl­inum sem segir sína sögu um ham­far­irnar, jafn­vel þó ekki hafi gosið á henni allri í einu.

Gríð­ar­legt hraun rann frá Eld­gjá og náði hraunið að renna allt til sjávar í Álfta­veri.  Nýlegar rann­sóknir benda til þess að hraunið frá Eld­gjá sé um 18 km. að rúm­máli og um 800 fer­kíló­metrar sem slær Skaft­áreldum við.   Hraun frá þeim rann reyndar yfir hluta Eld­gjár­hrauna.   Þá er talið að gjóskan frá gos­inu sé um 5–7 rúm­kíló­metrar en slíkt magn eitt og sér án hrauns­ins dugar til að flokka þetta sem stórgos.

Allt bendir til þess að þetta gos hafi haft nei­kvæð áhrif á veð­ur­far um allan heim.  Um svipað leiti varð upp­skeru­brestur vegna kulda í Evr­ópu og vötn frusu þar sem nú er Írak en slíkt er eins­dæmi á síð­ari tímum.  Það er ljóst að kæmi upp gos á Íslandi af þess­ari stærð­ar­gráðu í dag þá hefði það mikil áhrif — og það langt út fyrir land­stein­ana.  Flug frá land­inu mundi senni­lega stöðv­ast meira og minna í dágóðan tíma.  Talið er að þessar ham­farir hafi staðið í nokkur ár.

Það var Þorvaldur Thorodd­sen sá mikli fræði­maður sem fyrst rann­sak­aði þetta mikla eld­gos og færði rök fyrir því að hraunið í Álfta­veri væri raun­veru­lega komið úr Eld­gjá.  Í bók hans “Jarð­skjálftar á Íslandi” sem upp­haf­lega kom út árið 1899 segir svo um þetta gos:

Þá er enn fremur í Land­námu getið um jarð­elda í Álfta­veri og á Mýr­dalss­andi.  Molda– Gnúpur nam land milli Kúðafljóts og Eyj­arár og Álfta­ver alt; þar var þá vatn mikið og álfta­veiðar, seldi hann mörgum af land­námi sínu og gjörð­ist þar fjöl­bygt áðu jarð­eldur rann þar ofan, en þá flýðu þeir vestur til Höfða­brekku og gjörðu þar tjald­búðir er heitir á Tjalda­velli.  Þess er og getið, að Hrafn hafn­ar­lyk­ill hafi numið land milli Hólmsár og Eyj­arár og bjó í Dyn­skógum; hann vissi fyrir elds­upp­komu og færði bú sitt í Lágey.

“Þeir sem hafa ritað um eld­gos á Íslandi hafa allir haldið að hér væri átt við Kötlu­hlaup, en það er er auð­séð á orðum Land­námu að svo er eigi.  Hér er bein­línis sagt að “jarð­eldur”, gló­andi hraun, hafi runnið ofan í Álfta­ver; hraun þetta er líka enn til og sýnir sig;  Jök­ul­hlaup mundi eng­inn hafa kallað “jarð­eld” en hraun hafa aldrei runnið úr Kötlu.  Hefði Katla gosið og “hlaup” gengið yfir Mýr­dalssand, þá hefði Gnúpur eigi getað flutt sig vestur til Höfða­brekku, en farið austur, en það gat hann ein­mitt ekki fyrir jarð­eld­unum, sem þar runnu.  Hrafn hafn­ar­lyk­ill flutti vegna hinna sömu jarð­elda í Lágey á Mýr­dalss­andi og hefði þar verið óvist­legt, ef sand­ur­inn hefði verið undir hlaupi.  Ég hef ann­ars­staðar fært rök fyrir því , að jarð­eldur þessi hafi komið úr Eld­gjá á Skaft­ár­tungu– afrétti og runnið ofan í Álfta­ver og Land­brot; hraun þetta er afar mikið og breytti mjög landi og vötnum þar eystra.  Í Land­námu er þess getið laus­lega, að jök­ul­hlaup hafi komið niður Hverf­is­fljót, sem hét þá Almannafljót; þar stendur:  “Áðr Almannafljót leypi var þat kallat Rapta­lækr”  Lengri er ekki frá­sögnin um þetta hlaup og er þess hvergi ann­ars­staðar getið.”

Þorvaldur vissi hins­vegar eðli­lega ekki hve gríð­ar­stórt þetta gos var enda heim­ildir um það fremur bág­bornar, alla­vega miðað við stærð­ar­gráðu þess­ara ham­fara.  það er í raun ekki fyrr en með rann­sóknum allra síð­ustu áratugi að vís­inda­menn hafa áttað sig á umfangi þessa goss.

Meg­in­eld­stöðin Katla er greini­lega til alls vís þó svona ham­farir séu sem betur fer sjald­gæfar af hennar völdum.