Yfir­lit

Snæ­fellsnesið allt telst vera jað­argos­belti sem nær frá annesjum vest­ast á nes­inu og inn í efri hluta Norð­ur­ár­dals í Borg­ar­firði.   Þrjú eld­stöðva­kerfi eru á nes­inu, kennd við Snæ­fells­jökul, Lýsu­skarð og Ljósu­fjöll.   Á nes­inu er einnig að finna fornar, kuln­aðar meg­in­eld­stöðvar eins og Set­berg­seld­stöðin við Grund­ar­fjörð.   Eld­stöðvar á Snæ­fellsnesi eru mun eldri en flestar aðrar virkar eld­stöðvar á land­inu og í heild má líta þannig á að virkni sé smám­saman að deyja út á nes­inu.  Af og til verða þó hrinur í öllum virku kerf­unum, síð­ast í Ljósu­fjalla­kerf­inu skömmu eftir landnám.

Snæ­fells­jök­ull

Snæ­fells­jök­ull er eitt­hvert glæsi­leg­asta fjall lands­ins, sveipað dulúð og hefur orðið vett­vangur margra frægra rit­verka eftir höf­unda allt frá Jules Verne til Hall­dórs Lax­ness.  Svo segir í Kristni­haldi undir jökli:

„Þessi jök­ull er aldrei ein­sog vana­legt fjall. Sem fyr segir er þetta aðeins búnga og nær ekki æði hátt uppí loftið. Það er ein­sog þetta fjall hafi aungva skoðun. Það heldur aungvu fram. Það vill aungvu troða uppá neinn. Aldrei ætlar það ofan í mann. Vel berg­klifr­andi menn koma híngað rak­leitt til að ganga fjallið af því að það er eitt af fræg­ustu fjöllum heims­ins, og þegar þeir sjá það, spyrja þeir; er þetta þá alt og sumt; og nenna ekki upp!”

Snæ­fells­jök­ull er  virk eld­keila –1446 metra há-  sem sést víða að.  Elsta bergið sem fund­ist hefur í fjall­inu er um 840.000 ára en þó er talið að það stærstur hluti þess sé yngri en 130.000 ára og hafi því hlað­ist að mestu upp á síð­asta jök­ul­skeiði ísaldar.  Talið er að gosið hafi allt að 40 sinnum í kerf­inu á nútíma.  Í lang­flestum til­vikum hefur verið um að ræða fremur lítil hraungos í hlíðum eða útjaðri fjalls­ins, mest vestan og norð­vestan til.  Hins­vegar er vitað um þrjú súr sprengigos  vænt­an­lega úr aðal­gíg fjalls­ins á nútíma.  Það fyrsta varð fyrir um 9000 árum,  það næsta  fyrir um 4000 árum og það síð­asta fyrir um 1750–1800 árum.  það gos er talið hafa verið mesta gos í fjall­inu á nútíma og síðan hefur kerfið ekki bært á sér.

Engin jarð­skjálfta­virkni mæl­ist í jökl­inum.  Hins­vegar verður að horfa til þess að Snæ­fells­jök­ull er virk eld­keila og gos­hlé er orðið æði langt.  Það má búast við að hvað úr hverju fari jök­ull­inn að bæra á sér aftur en þá er minni­háttar hraungos utan jök­uls lík­legra en sprengigos í aðal­g­ígnum.  Fyr­ir­var­arnir yrðu vænt­an­lega jarð­skjálftar.  Það ber alltaf að taka með í reikn­ing­inn að Snæ­fells­jök­ull er vel fær um að valda miklum ham­förum í versta til­felli en von­andi er langt í slíka atburði.

Lýsu­skarð

Kerfið er fremur smátt og minnst virku eld­stöðv­anna á Snæ­fellsnesi.  Ekki er meg­in­eld­stöð  í kerf­inu.  Nær það frá Tröllat­indum norðan Stað­ar­sveitar út að Búlands­höfða og er um 30 km. langt.   Miðja eld­stöðv­ar­innar er við Lýsu­skarð.  Kerfið hefur verið vel virkt á síð­ustu ísöld en á nútíma virð­ast hins­vegar aðeins hafa orðið tvö minni­háttar gos.  Hraun er nefn­ist Blá­feld­ar­hraun hefur runnið í til­komu­miklum fossi suður af hálend­inu.  þetta hraun hefur ekki verið ald­urs­greint en er þó ekki sér­lega elli­legt að sjá, lík­lega nokkur þúsund ára gamalt.

Ljósu­fjöll

Ljósu­fjalla­kerfið er öllu mik­il­feng­legra, stærra og virk­ara en Lýsu­skarð­s­kerfið.  Þó er þar heldur ekki meg­in­eld­stöð að finna heldur.  Ljósu­fjalla­þyrp­ingin nær frá Kolgrafa­firði í vestri að Norð­urá í austri. Þetta er fjalla­þyrp­ingin sunnan við Stykk­is­hólm.  Kerfið er um 90 km. langt og allt að 20 km. breitt. Nafnið er dregið að ljósum lit fjall­anna sem rekja má til súrra berg­mynd­ana á borð við líparít.

Ólíkt Lýsu­skarð­s­kerf­inu þá hefur Ljósu­fjalla­kerfið verið mjög virkt á nútíma og hefur verið hægt að rekja um 23 eld­gos til kerf­is­ins.  Fleiri en eitt gætu þó til­heyrt sömu hrinu.  Yfir­leitt hefur verið um stuttar gossprungur að ræða.  Meðal þekkt­ustu gosein­inga kerf­is­ins er Eld­borg í Hnappa­dal sem hefur verið mynduð í fremur stuttu flæði­gosi fyrir meira en 5.000 árum.   Lengi vel var talið að Eld­borg væri mynduð eftir land­nám því Sturlu­bók Land­námu heldur því fram.  Það hefur þó reynst mis­skiln­ingur hjá skrá­setjara og var átt við Rauð­hálsa­hraun sem er ofan á land­námslag­inu frá 870 og því runnið eftir þann tíma.  Telst það hraun og gosið sem því olli eina gosein­ingin frá eld­stöðva­kerfum á Snæ­fellsnesi eftir landnám.

Vissu­lega er þjóð­sagan um Eld­borg­ar­hraun þó skemmti­leg — grípum niður í Landnámu:

Þá var Þórir gam­all ok blindr, er hann kom út síð um kveld, ok sá at maðr reyri utan í Kaldárós á járnnökkva, mik­ill ok illi­ligs, ok gekk þar upp til bæjar þess er í Hripi hét, ok gróf þar í stöð­uls­hliði; en um nótt­ina kom þar upp jarð­eld, ok brann þá Borg­ar­hraun; þar var bær­inn sem nú er Borgin.

Hins­vegar má segja að Grett­is­saga afsanni þessa frá­sögn Land­námu um til­urð Borg­ar­hrauns því þar segir að Grettir hafi elt Gísla inn í Borg­ar­hraun, Grettir reif upp hríslu mikla og hýddi Gísla með henni.  Þetta mun hafa verið árið 1022.  Þá hefði Borg­ar­hraun átt að vera 70–80 ára gam­alt en þó orðið skógi vaxið en það nær engri átt.

Flestar nútímagosein­ing­arnar eru við miðju kerf­is­ins og svo austan þess, jafn­vel allangt aust­an­til í kerf­inu.  Grá­brók í Norð­ur­ár­dal er hluti af  3600 ára gam­alli gígaröð aust­ast í kerf­inu.  Þá eru nokkrar gosein­ingar í Hítardal.

Það er alveg ljóst að vegna nálægðar við ýmis byggða­lög þá getur Ljósu­fjalla­kerfið gert veru­lega skrá­veifu þó gosin séu að jafn­aði ekki stór í kerf­inu.  Þetta eru minni­háttar hraungos fyrst og fremst.  Gos­hlé hefur staðið nú yfir í um 1100 ár.  Engar víst­bend­ingar eru þó um að Ljósu­fjalla­kerfið sé að fara að vakna til lífs­ins frekar en önnur eld­stöðva­kerfi á Snæfellsnesi.