Yfir­lit

Reykja­nesskag­inn er yngsti hluti Íslands en mjög eld­brunn­inn.  3–4 eld­stöðva­kerfi eru talin vera á skag­anum eftir því hvort Hengil­s­kerfið er talið með eða ekki.  Hér er það ekki talið með því land­fræði­lega er miðja Hengil­s­kerf­is­ins fyrir utan Reykja­nesskag­ann og að auki er Heng­ill­inn mjög ólíkur öðrum eld­stöðva­kerfum á skaganum.

Þessi þrú kerfi eru nátengd og það virð­ist gjarnan gjósa í þeim öllum í sömu hrin­unum.  Þau eru 1. Reykja­ne­s­kerfið sem er vest­ast á skag­anum, 2. Trölla­dyngju­kerfið sem er sem næst Krísu­vík, 3.Brenni­steins­fjalla­kerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.  Einnig eru kenn­ingar um að neð­an­sjáv­ar­kerfi við Eldey nái upp á land rétt vestan við Reykjaneskerfið.

Reykja­nesskag­inn til­heyrir hinu svo­nefnda Vest­ara gos­belti sem nær frá Reykja­nesi og norður fyrir Lang­jökul.  það belti er ekki eins virkt og Suð­ur­lands– og Eystra gos­beltið en þó ganga yfir kröft­ugar  rek– og gos­hrinur á Reykja­nesskag­anum á 800‑1000 ára fresti.  Síð­ast gekk slíkt tíma­bil yfir á árunum 950‑1240 og þar áður fyrir um 1800–2500 árum.

Öll þrjú kerfin eiga það sam­eig­in­legt að í þeim eru ekki meg­in­eld­stöðvar og í þeim öllum kemur ein­göngu upp basalt.  Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gos­efna í hverju gosi að jafn­aði lítið eða innan við hálfur rúm­kíló­metri.  Þó eru und­an­tekn­ingar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skag­anum sýna vel.

Mikil eld­virkni hefur verið á Reykja­nesskaga á nútíma og yfir þúsund fer­kíló­metrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó.  Gjall– og klepragíg­ar­aðir eru algeng­ustu eld­stöðv­arnar en að auki eru fjöl­margar dyngjur á skag­anum.  Þær hafa þó flestar mynd­ast á fyrri­hluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra teng­ist væn­ta­lega hröðu landrisi eftir hvarf ísald­ar­jök­uls­ins á skag­anum.  Gossprungur á skag­anum á nútíma eru hátt í 200 tals­ins sem sýnir vel hve virkur skag­inn hefur verið þrátt fyrir að engin stað­fest gos hafi orðið síðan á 13. öld.  Jarð­skjálftar eru tíðir á skag­anum og jarð­hita­virkni mikil.

Eld­stöðva­kerfi raða sér til suð­vest­urs frá Reykja­nesskag­anum og vitað er um all­mörg neð­an­sjáv­ar­gos á Reykja­nes­hrygg síð­ustu aldir.   Öflugt gos varð suður af Eld­eyj­ar­boða árið 1783.  þá mynd­að­ist eyja sem hvarf  þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar.  Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjósku­þús­tir sem lík­lega hafa verið af völdum lít­illa neðansjávargosa.

Reykja­ne­s­kerfið

Vest­asta eld­stöðva­kerfið á skag­anum er Reykja­ne­s­kerfið.  Nær það nokk­urn­veg­inn frá Reykja­nestá að Grinda­vík og þaðan í norð­austur yfir skag­ann.  Það nær einnig ein­hverja kíló­metra í suð­vestur á sjáv­ar­botni.  Háhita­svæðið Svartsengi til­heyrir svæð­inu.  Þar er einnig all­stór og “fjör­gömul” dyngja, Sand­fells­hæð en hraunið frá henni hefur náð 100 fer­kíló­metrum.  Önnur stór og álíka gömul dyngja í kerf­inu er Þráinsskjöldur.

Gos urðu í kerf­inu á 10. og 12. öld en síðan gengur yfir mikil gos­hrina á árunum 1211–1240.  Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu all­mörg gos á næstu árum á svip­uðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi.  Eitt hefur verið áber­andi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjósku­lag sem hefur nýst vel í gjósku­lag­a­rann­sóknum á Suð­vest­ur­landi.  Heim­ildir eru fyrir þessu gosi í Odda­verja­annál og er þar talað um “Sand­falls­vetur á Íslandi”.  Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum og mynda tvo meg­in­hraun­fláka, annan rétt við suð­vest­ur­hornið á Reykja­nesi og hinn, miklu stærri, sem nær nán­ast yfir skag­ann frá suðri til norð­urs.  þau hraun eru áber­andi í grennd við Svartsengi og Bláa lónið.

Trölla­dyngju­kerfið

Kerfið er nefnt eftir sam­nefndri dyngju í kerf­inu.  Það er senni­lega ekki ofsögum sagt að segja að Trölla­dyngju­kerfið sé eitt hættu­leg­asta eld­stöðva­kerfi lands­ins vegna nálægðar þess við höf­uð­borg­ar­svæðið.  Nyrstu gossprung­urnar eru rétt suð­vestur af Hafnar­firði og hraun hefur amk. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafn­ar­fjarðar eftir landnám.

Um árið 1150 — 1151 urðu veru­leg elds­um­brot í kerf­inu og opn­uð­ust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu.  Hafa þessi eld­gos verið nefnd Krísu­víkureldar.   Þá varð einnig gos við Sveiflu­háls um 1180.   Ekki virð­ist hins­vegar hafa gosið í kerf­inu í Reykja­neseld­unum á 13. öld.

Brenni­steins­fjalla­kerfið

Syðsti hluti kerf­is­ins er við Krísu­vík­ur­bjarg og það teygir sig svo í norð­austur yfir Bláfjöll og inn á Mos­fells­heiði.  Líkt og í hinum tveim eld­stöðva­kerf­unum á skag­anum urðu all­mikil umbrot í kerf­inu skömmu eftir land­nám og reyndar öllu fyrr í Brenni­steins­fjalla­kerf­inu.  Nokkur gos urðu lík­lega í tveimur meg­in­gos­hrinum á svæð­inu frá Bláfjöllum að Hell­is­heiði.  Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþús­undin.  Heim­ildir geta um gos í kerf­inu nokkrum öldum síðar, allt til ársins 1389 en það hefur ekki verið hægt að staðfesta.

Fram­tíð­ar­horfur á Reykjanesskaga

Það verður ekki undan því kom­ist að fjalla örlítið um hve hættu­lega nálægt byggð eld­stöðva­kerfin á Reykja­nesskag­anum eru.  Eld­virknin er lotu­bundin og gengur yfir á um 800‑1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár.   Nú eru nálægt 770 ár frá síð­ustu stað­festu gosum á skag­anum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eld­gos og það senni­lega nokkuð mörg á skag­anum.  Þessi gos eru ekki afkasta­mikil en þau eru hraungos og geta elds­upp­komur orðið mjög nálægt byggð.  Sér­stak­lega verður að telja hluta Hafn­ar­fjarðar á hættu­svæði hvað þetta varðar og einnig etv. Grinda­vík.  Það er því sér­lega mik­il­vægt að fylgj­ast vel með öllum jarð­skorpu­hreyf­ingum á skag­anum til að auka lík­urnar á að hægt sé að segja til um gos með ein­hverjum fyr­ir­vara og gera nauð­syn­legar varúðarráðstafanir.