Yfir­lit

Öræfa­jök­ull er í sunn­an­verðum Vatna­jökli og  er hæsta fjall Íslands.  Tind­ur­inn Hvanna­dals­hnjúkur telst sá hæsti hér á landi og er 2110 m hár.   Fjallið er virk eld­keila í ætt við Eyja­fjalla­jökul og Snæ­fells­jökul en þó all­miklu stærra og rúm­máls­meira en aðrar Íslenskar eld­keilur.   Um 5 km breið og 500 metra djúp askja er við topp fjalls­ins og er hún full af jök­u­lís.  All­margir skrið­jöklar falla frá öskjunni.

Öræfa­jök­ull er stað­settur á jað­argos­belti utan hefð­bundnu gos­belt­anna.  Í raun er hann eina eld­stöðin á þessu belti sem hefur sýnt ein­hverja virkni á nútíma.  Hinar eld­stöðv­arnar sem menn telja að liggi á þessu belti eru Snæ­fell og Esju­fjöll í Vatna­jökli.  Reyndar hefur af og til orðið tölu­verð jarð­skjálfta­virkni við Esju­fjöll og þar virð­ast hafa orðið minni­háttar umbrot árið 1927.

Meg­in­hluti Öræfa­jök­uls er tal­inn hafa hlað­ist upp á síð­ast­liðnum 350.000 árum en fund­ist hefur miklu eldra berg í eld­stöð­inni og margt sem bendir til þess að eld­virkni hafi tekið sig upp aftur eftir mjög langt hlé þar á undan.  Eins og vænta má hafa fund­ist merki um for­sögu­leg stór­gos í fjall­inu.  Talið er hugs­an­legt að meg­in­eld­stöð hafi mynd­ast sunn­an­til í fjall­inu á ísöld en splundr­ast í miklu þeytigosi snemma á nútíma.  Ummerki um þessa meg­in­eld­stöð sjást í und­ir­hlíðum jök­uls­ins.  Hér má sjá athygl­is­verða grein (http://timarit NULL.is/view_page_init NULL.jsp?issId=291230&pageId=4273257&lang=is&q=Kv%25ED%25E1rj%25F6kull%29)um þessa meg­in­eld­stöð en það er Sig­urður Björns­son bóndi og fræði­maður á Kvískerjum sem hefur rann­sakað þetta.

Gossaga á nútíma

Fjöldi gosa í jökl­inum á nútíma nær nú vart að fylla tug­inn.  Nokkur smágos verða þar til fyrir 2800 árum en þá verður tölu­vert gos og svo annað stærra fyrir 1500 árum.

Aðeins tvö gos hafa orðið í fjall­inu eftir land­nám.  Það fyrra er reyndar mesta sprengigos sem orðið hefur hér á landi frá því land byggð­ist.  Því gosi eru gerð nán­ari skil undir “Stór­gos frá land­námi”.   Þetta gos sem varð árið 1362 er enn­fremur það mann­skæð­asta sem orðið hefur hér á landi ef frá er talið mann­fallið sem varð óbeint vegna Skaft­árelda árið 1783.  Magn gos­efna í gos­inu árið 1362  er talið hafa verið um 10 km3.  sem er geysi­mikið.  Til sam­an­burðar var magn gos­efna í Eyja­fjalla­jök­uls­gos­inu árið 2010 áætlað um 0,3 km3  eða ríf­lega 30 sinnum minna.

Öræfa­jök­ull gaus svo aftur árið 1727.  Það gos var miklu minna, gos­efna­magnið svipað og í Eyja­fjalla­jök­uls­gos­inu  en olli þó tjóni.  3 menn fór­ust í hlaup­hrinum og eigna­tjón varð einnig.

Hvað sem öllu líður þá er að jafn­aði nokkuð langt á milli gosa í Öræfa­jökli en virkni kann þó að aukast tíma­bundið á næstu öldum vegna bráðn­unar jök­uls­ins og þrýst­ings­breyt­inga af þeim völdum.  Lítil sem engin jarð­skjálfta­virkni mæl­ist í Öræfa­jökli ólíkt flestum öðrum meg­in­eld­stöðvum í Vatnajökli.