Yfir­lit

Lang­jök­ull er næst­stærsti jök­ull lands­ins, um 950 km2.  Undir honum norðan– og sunn­an­verðum liggja allhá móbergs­fjöll og þar eru jafn­framt meg­in­eld­stöðv­arnar tvær  sem jök­ull­inn geymir.  Mið­hluti jök­uls­ins myndar einskonar mjóa jök­ul­brú á milli þess­ara fjall­garða og talið er lík­legt að í upp­hafi land­náms hafi þar verið jök­ullaust svæði og því um tvo jökla að ræða.

Jök­ull­inn er víð­ast hvar frekar þunnur, milli 1–200 metrar.  Í norð­ur­hlut­anum er askja um 6 km. í þver­mál og 400 metra djúp og jök­ul­fyllt.  Er hún nálægt nyrðri enda eld­stöðva­kerf­is­ins sem nær svo um 50 km.  til suðvesturs.

Lang­jök­ul­seld­stöðin hefur ekki verið eins mikið rann­sökuð eins og flest önnur eld­stöðva­kerfi lands­ins sem enn eru virk og stafar það af því að hún er lítt virk og þaðan af síður með hættu­legri eld­stöðvum lands­ins.  Það er ekki einu sinni full­ljóst hvort um er að ræða eitt eld­stöðva­kerfi með tveimur meg­in­eld­stöðvum eða tvö aðskilin eld­stöðva­kerfi undir jökl­inum.  Þó er ljóst að eld­stöðva­kerfið eða kerfin ná nokkuð langt til suð­urs til Þing­valla þar sem það nær nán­ast að norð­ur­hluta Hengilskerfisins.

Lang­jök­ull til­heyrir vest­ara gos­belt­inu, því sama og Reykja­nesskag­inn og Hengil­s­kerfið.  All­mörg kulnuð eld­fjöll eru í nágrenni Lang­jök­uls, svosem Eiríks­jök­ull og Þórisjökull.

Gossaga á nútíma

Lang­jök­ull hefur ekki verið mik­il­virkur á nútíma ef undan eru skilin nokkuð stór dyngjugos á fyrri­hluta nútíma.  Lang­stærst þeirra er Skjald­breiður sem er ein stærsta dyngja lands­ins.  Fjallið er lík­lega myndað í einu áratuga löngu gosi fyrir um 10.000 árum og er hraunið talið vera allt að 25 rúm­kíló­metrar sem gerir þetta að ein­hverju allra mesta hraun­flæmi á jörð­inni myndað í einu gosi á nútíma.  Dyngjugosin eru reyndar á margan hátt frá­brugðin hefð­bundnum gosum úr meg­in­eld­stöðvum.  Þau voru algeng­ust á fyrri­hluta nútíma þegar landið reis eftir að ísald­ar­jök­ull­inn bráðn­aði að mestu.  Þrýst­ing­sléttir varð þess vald­andi að kvika átti til­tölu­lega greiða leið beint upp úr möttl­inum til yfir­borðs.   þessi gos hafa mörg hver varað nokkuð lengi en ekki verið kraft­mikil.  Nokkrar dyngjur eru innan eld­stöðva­kerfis Langjökuls.

Fyrir utan dyngjugosin eru aðeins taldar um 5–6 gosein­ingar frá nútíma, flestar litlar.   Stærsta hraunið er þó runnið eftir land­nám, Hall­mund­ar­hraun.  Það rann um árið  900 frá eld­vörpum við norð­vest­ur­brún Lang­jök­uls og alla leið til byggða í Hvítár­síðu um 50 kíló­metra leið.  þetta hefur verið all­mikið gos því hraunið er um 2–3 rúm­kíló­metrar og ekki er útil­okað að einnig hafi verið eld­stöðvar virkar undir jökl­inum í þessu gosi.  Heim­ildir um þetta gos eru furðu­litlar miðað við að hraunið náði niður í byggð.

Jarð­skjálfta­virkni hefur frá upp­hafi mæl­inga verið nokkuð mikil við Lang­jökul sem bendir til þess að þarna séu lif­andi eld­stöðvar.  Eins og áður segir hefur Lang­jök­ull ekki verið tal­inn geyma hættu­legar eld­stöðvar og hefur því ekki verið í for­gangi hvað rann­sóknir varðar.  Það er þó ljóst að kerfið eða kerfin í jökl­inum eru vel fær um að fram­leiða nokkuð öflug gos.