Yfir­lit

Krafla er eld­stöðva­kerfi með meg­in­eld­stöð á norð­aust­an­verðu land­inu með miðju skammt norð­austan Mývatns.  Eld­stöðva­kerfið er um 100 km. langt og um10 km. breitt.   Eld­fjallið Krafla lætur ekki mikið yfir sér, er lágt og bungu­myndað.   Krafla er þó í raun nafn á fremur litlu fjalli í öskjunni en eld­stöðva­kerfið í heild ber sama nafn.   Askjan er um 10 km. breið.  Norður af henni er all­mik­ill sigdalur, Gjástykki.    Mjög margar gos­mynd­anir eru í eld­stöðva­kerf­inu, flestar frá jök­ul­skeiði en eld­virkni í kerf­inu hefur haf­ist fyrir amk. 250.000 árum.  

Mest virkni hefur verið í grennd við öskjuna og suður af henni á svæð­inu austan Mývatns.  Kerfið teygir sig þó langt til norð­urs, alla leið til sjávar í Axar­firði og þekja nútíma­hraun stóran hluta þess.

Kröflu­kerfið er mjög vel rann­sakað vegna elds­um­brot­anna sem þar urðu árin 1975–84.  Aðdrag­and­inn var mikil jarð­skjálfta­virkni sem hófst haustið 1974 og ágerð­ist stöð­ugt.  Mest skjálfta­virknin var norð­an­til í kerf­inu, í Keldu­hverfi.  Hámarki náðu þessir skjálftar 13. janúar 1976 með 6,5 stiga skjálfta á Richter í grennd við Kópa­sker.  Þá þegar hafði orðið lítið eld­gos við Kröflu og ljóst var að rek– og gos­hrina var hafin í kerfinu. 

Vegna nálægðar við byggð og yfir­stand­andi virkj­ana­fram­kvæmda á svæð­inu var kerfið “tekið í gjör­gæslu” af fræð­ingum og rann­sakað mjög vel næstu árin.  Hrinan stóð yfir í 9 ár með hléum og urðu 9 gos á þessu tíma­bili.  Til allrar ham­ingju urðu þau öll á óbyggðu svæði í grennd við öskjuna og norður af henni og ógnuðu heldur ekki Kröflu­virkjun.  Það voru þó ekki ein­göngu gosin sem voru vara­söm, mikil hreyf­ing var á öllu svæð­inu, öflug jarð­skjálfta­virkni og land reis og seig á víxl.  

Þó basalt­flæði­gos hafi verið fyr­ir­ferð­ar­mest í síð­ustu gos­hrinum í kerf­inu þá er þar að finna fjöl­breyttar gos­mynd­anir, sprengigígi á borð við Hver­fjall og fjöll úr súru bergi eins og Jörundur.  

Gossaga á nútíma

Gos­sögu kerf­is­ins á nútíma hefur verið skipt í þrjú löng skeið og innan þeirra verða gos­hrinur.  Skeiðið sem kennt er við Lúd­ent hefst reyndar eitt­hvað fyrir upp­haf nútíma en lýkur fyrir um 7000 árum.  Á þessu skeiði urðu all­margar gos­hrinur víða í kerf­inu, þó sýnu mest í grennd við öskjuna.  Lúd­ent sjálfur varð til í þeytigosi á þessu skeiði.

þegar þessu gos­tíma­bili lýkur hefst tíma­bil sem kallað er Hvanna­stóðs­skeið. Er þá  fremur rólegt í kerf­inu lengi vel en fyrir um 3500–4000 árum verður mikið hraungos og mynd­ast þá Ketil­dyngja.  Hraunið er nefnt Laxár­hraun eldra og er mikið hraun eða um 4 km3.  Síðan virð­ist allt með kyrrum kjörum þar til núver­andi gos­tíma­bil hefst fyrir um 2800 árum með þeytigosi sem myndar Hver­fjall og er það skeið ein­mitt kennt við Hver­fjall.   það mynd­að­ist í stuttu en öflugu þeytigosi.   Í þess­ari hrinu urðu svo gos í Hrossa­dal, við Leir­hnjúk, við Éthóla og víðar.

Fyrir um 2200 árum hófst gos­hrina sem kölluð er Hól­seldar fyrri.  Þau gos urðu nálægt Kröflu og voru fremur lítil.  Hól­seldar síð­ari  urðu svo fyrir um 2000 árum og var sú hrina miklu öflugri.  Gaus þá í aðal­gos­inu á 12 km. langri sprungu og mynd­aði það gos Þrengsla­borgir og Lúd­ents­borgir.  Hraun rann í Mývatn og niður í Laxár­dal og Aðal­dal.  Náði þetta hraun allt til sjávar við Skjálf­anda.  Dimmu­borgir urðu til um svipað leyti er mjög stór hrauntjörn tæmd­ist og eftir stóðu storkn­aðir drangar og hraun­þús­tir sem mynd­uðu þessa ein­stæðu nátt­úru­smíði.  Þessi hrauntjörn hefur vænt­an­lega verið um 2 km. í þver­mál og geta menn reynt að ímynda sér hví­líkt sjón­arspil hún hefur verið.  

Það lýða svo um 900‑1000 ár þar til kerfið bærir næst á sér og er sú hrina kölluð Dal­seldar.  Mun hún hafa gengið yfir skömmu eftir land­nám.  Var aðal­gosið þá í Dal­fjalli og á þeim slóðum þar sem Kröflu­virkjun stendur nú.  Var þetta þó fremur afkasta­lítil hrina.  

Næst bærir kerfið á sér á 18. öld, í hrinu sem gengur yfir á árunum 1724 –29.  Eins og rúmum tveimur öldum síðar ein­kennd­ist hrinan af gliðn­un­ar­hreyf­ingum, land­sigi, jarð­skjálftum og eld­gosum.  Fór hún vax­andi eftir því sem á leið.  Í apríl 1728 gaus á þremur stöðum í kerf­inu, við Leir­hnjúk, í Hrossa­dal og í Bjarn­ar­flagi örskammt frá byggð.  Aftur gaus við Leir­hnjúk í des­em­ber sama ár og mun­aði þá minnstu að hraun næði niður í byggð en svo fór þó ekki í það skiptið.  Það gerð­ist hins­vegar rúmum mán­uði síðar ‚30. janúar 1729, þegar aftur gaus við Leir­hnjúk og hraun eyddi þremur bæjum og rann að lokum í Mývatn.   Síðan var kyrrt þar til árið 1746 þegar lítið gos varð við Leirhnjúk.  

Kröflu­eld­arnir 1975–84 var í heild­ina mun afkasta­meiri hrina en Mývatns­eldar 1724–29 en sem áður segir urðu kröft­ug­ustu gosin í þeirri hrinu mun fjær byggð og ollu engu tjóni.  Það er þó ljóst að það mun­aði ekki miklu að verr hefði farið því sum kviku­hlaup­inu urðu til suð­urs frá Kröflu en í þeim til­vikum kom aldrei upp gos fyrir utan eitt skipti er hraunsletta kom upp úr bor­holu í Bjarn­ar­flagi.  Það er því ljóst að mjög litlu mátti muna.  

Miðað við sög­una ætti Krafla ekki að bæra á sér næstu aldirnar.