“Senn bryddir á Barða”

Þetta orða­til­tæki er við­haft þegar talið er að Kötlugos nálg­ist.  Þjóð­sagan um Kötlu segir frá mat­selju nokk­urri er þótti forn í skapi og var hún ramm­göldr­ótt.  Hét hún Katla.  Sauða­maður á sama bæ hét Barði.  Stal hann brók af Kötlu.  Hún kæfði Barða fyrir vikið í sýru­keri.  Er leið á vetur og sýran fór að þrotna í ker­inu heyrð­ist hún muldra “senn bryddir á Barða” og mundu þá upp kom­ast ill­virki hennar.  Tók hún brók sína og hélt til jök­uls.  Skömmu síðar kom hlaup mikið úr jökl­inum og komst sá trún­aður á að fjöl­kynngi Kötlu hafi valdið þessu.  (Úr þjóð­sögum Jóns Árnasonar)

Yfir­lit

Katla er meg­in­eld­stöð með stórri öskju, um 100 km2, undir Mýr­dals­jökli.  Talið er að önnur virkn­ismiðja, jafn­vel lítil askja, sé undir Goða­bungu vestan megin í jökl­inum.  Eld­stöðin er hulin jökli en í fornum heim­ildum er talað um “Kötlu­gjá” og má vera að á ein­hverjum tíma­skeiðum hafi þessi gjá sést er kölluð var Kötlu­gjá en hún svo fyllst af ís.

Mýr­dals­jök­ull er 4. stærsti jök­ull lands­ins og með­al­þykktin vel yfir 200 metrar.  Mesta þykkt er talin vera yfir 700 metrar yfir öskjunni.  það er því vel mögu­legt að þessi þykki ís geti haldið smágosum niðri þannig að þau nái ekki upp úr jökl­inum.  það er talið að hafi gerst árið 1955 og hugs­an­lega einnig árið 1999.

Katla er talin vera mun yngri eld­stöð en Eyja­fjalla­jök­ull en hefur þó yfir 200.000 ára mynd­un­ar­sögu.  Líkt og flest eld­fjöll lands­ins hleðst hún að mestu leiti upp undir ísald­ar­jökli.  Gos­mynd­anir eru fyrst og fremst basalt, frum­stætt í fyrstu en þróast svo þegar kviku­hólf tekur að mynd­ast.  Síðar, fyrir um 100.000 árum hefst öskju­mynd­unin.  Ummerki eru um for­sögu­leg stór­gos sem gætu hafa valdið sigi í öskjunni.

Gossaga á nútíma

Ólíkt Eyja­fjalla­jökli þá hefur Katla verið mjög virk síð­ustu 10–12.000 ár sem er það tíma­skeið sem telst nútími í jarð­fræði.  Ummerki eru um stór­gos í Kötlu í þann mund sem jök­ul­skeiði er að ljúka fyrir 12.000 árum.  Það var súrt sprengigos sem ruddi úr sér um 10 mk3 af gjósku og virð­ist megnið af gjósk­unni hafa ruðst fram í gjóskuflóði til sjávar.  Það eru ham­farir sem við vildum nú helst vera laus við um ókomna tíð.

Fyrir um 7.000 árum eru merki um mikið sprungugos utan jök­uls­ins.  Á næstu árþús­undum gengur á með gjóskugosum þar sem bæði kemur upp basalt og súr gjóska.  Einnig opn­ast nokkrar sprungur utan jök­uls vestan og norðan megin við hann.

Fljót­lega eftir land­nám verða svo ein­hverjar mestu ham­farir sem orðið hafa í Kötlu­kerf­inu þegar Eld­gjá gýs árið 934   Því gosi eru gerð skil á sér­stakri síðu hér á vefnum undir flip­anum “Stór­gos eftir land­nám”.   Þetta gos virð­ist hafa haft þau áhrif á eld­stöð­ina að eftir þetta hefur hún ein­göngu gosið basalt­gosum en stóru súru þeytigosin hafa ekki orðið alllengi.

Lang­flest jök­ul­hlaupin hafa fallið niður á Mýr­dalssand milli Múla­kvíslar og Kúðafljóts.  Merki eru um for­sögu­leg ham­fara­hlaup norður úr jökl­inum og í far­veg Markarfljóts.  Þau gos gætu hafa orðið í Goða­bungu en þar hefur verið einna mesta jarð­skjálfta­virknin í Kötlu und­an­farin ár.   Nokkuð ljóst þykir að súr gúll hafi verið að troð­ast upp undir Goða­bungu á tíma­bili en stöðv­ast.  Það er mögu­legt og menn hafa áhyggjur af því, að basískur gangur frá Eyja­fjalla­jökli kom­ist í snert­ingu við þennan súra gúl og valdi sprengigosi.  Nú er umbrota­hrina í Eyja­fjalla­jökli og það gæti með einum eða öðrum hætti haft áhrif á Kötlu eins og virð­ist hafa gerst í þrígang áður á sögu­legum tíma.

Þrjár gerðir eld­gosa ein­kenna Kötlu síð­ustu 10.000 ár.  1. Basísk sprungugos (gjóskugos) í jökli, flest innan öskjunnar.  Öll gos frá land­námi fyrir utan Eld­gjár­gosið til­heyra þessum flokki.  2. Súr sprengigos undir jökli, ekk­ert slíkt hefur orðið eftir land­nám en ummerki finn­ast um 20 slík gos fyrir þann tíma.  3. Basísk flæði­gos á sprungum utan jök­uls.  Gjarnan mjög stór gos.  Eld­gjár­gosið er dæmi um þetta en þá gaus reyndar líka í jökl­inum sjálfum.

Ef meta á líkur á því hvernig næsta gos verður í Kötlu þá má næstum útil­oka mögu­leika 3.  Mörg þúsund ár líða milli stóru basísku sprungugos­anna.  Líkur á súru sprengigosi (2) verða hins­vegar að telj­ast all­nokkrar í ljósi þess að langt er um liðið frá slíku gosi og að Goða­bungu­eld­stöðin hefur verið óróleg und­an­farin ár en undir henni leyn­ist súr hálf­bráð­inn gúll.  Mestar líkur verða þó að telj­ast á hefð­bundnu basísku sprungugosi í jökl­inum.  En öllu jafna er ljóst að “senn bryddir á Barða”.