Yfir­lit

Heng­ill er um 100 kíló­metra langt og um 15km breitt eld­stöðva­kerfi og  er gjarnan flokk­aður með eld­stöðva­kerfum á Reykja­nesskaga.  Það er rétt að því leyti að hann er á Vest­ara gos­belt­inu eins og kerfin á skag­anum en það er nán­ast það eina sem hann á sam­eig­in­legt með þeim.  Heng­ill er meg­in­eld­stöð en aðrar meg­in­eld­stöðvar er ekki að finna á Reykja­nesskaga.   Kviku­hólf er undir eld­stöð­inni og annað undir Hróm­und­artind.  Sumir jarð­fræð­ingar vilja reyndar telja það sem sjálf­stætt kerfi en gos­efnin virð­ast þó vera þau sömu.  Eðli­legt er því að flokka Hengil sem tví­miðja eld­stöðva­kerfi.  Heng­ill­inn hefur hlað­ist upp á ein­hverjum hundruðum þúsunda ára og er því mikið eldri en eld­stöðva­kerfin á Reykja­nesskaga.  Mik­ill jarð­hiti er í nágrenni eldstöðvarinnar.

Súrt og ísúrt berg finnst í ein­hverjum mæli í eld­stöð­inni en það finnst ekki ann­ars­staðar á Reykja­nesskaga.  Basalt er þó aðal­bergið í eld­stöð­inni.  Mjög mikið er um sprungur og mis­gengi í kerf­inu og við Þing­valla­vatn hefur land sigið um allt að 40 metra síð­ustu 10.000 ár.  Þetta land­sig á sér stað í miklum gos– og gliðn­un­ar­hrinum og fylgja þeim öflugir jarð­skjálftar.  Síð­ast átti þetta sér stað árið 1789 en þá gaus reyndar ekki í kerfinu.

Jarð­skjálftar eru algengir í Hengl­inum og næsta nágrenni.  Árin 1994–1999 mæld­ust um 25.000 jarð­skjálftar í eld­stöð­inni og náði þessi hrina hámarki árið 1998 með skjálftum sem náðu um 5 á Richterskvarð­anum.  Landris mæld­ist á þessum árum og virð­ist ástæðan hafa verið inn­streymi kviku í kviku­hólf Hróm­und­art­inds.  Þetta hætti svo 1999.

Gossaga á nútíma

Heng­ill­inn hefur ekki verið mik­il­virkur síð­ustu 10.000 árin.  Það virð­ast ganga yfir gos­hrinur á u.þ.b. 2000 ára fresti að meðaltali.

Um 5 km. löng sprunga opn­að­ist á Hell­is­heiði fyrir um 9300 árum.   Þá hefur gosið rétt austan við Nesja­velli fyrir um 7000 árum.  Vel má vera að í þessum hrinum hafi gosið víðar en þau hraun séu falin undir yngri hraun­lögum.  Fyrir um 5000 árum gekk svo all­mikil gos– og rek­hrina yfir í kerf­inu.  Opn­að­ist þá m.a. 7 km. löng gossprunga í Skarðs­mýr­ar­fjalli.  Síð­asta hrinan gekk svo yfir fyrir um 2000 árum og opn­að­ist þá mjög löng en sund­urslitin gossprunga frá Stóra– Meitli, yfir Hell­is­heið­ina ofan við Hvera­dali og að Skarðs­mýr­ar­fjalli.  Fram­hald hennar er svo austan Hengils og teygir sig þar 5 km. í átt að Þing­valla­vatni.  Sandey er einn nyrsti gíg­ur­inn í þessu gosi.  Flat­ar­mál þess­ara hrauna er yfir 30 km2.

Nú eru um 2000 ár frá síð­ustu gos­hrinu í Hengl­inum og líkt og eld­stöðva­kerfin á Reykja­nesskaga, þá er hann kom­inn á tíma.   Umbrotin 1994– 1999 sýna líka að  eld­stöðin er bráðlif­andi.  Þó svo að Heng­ill­inn telj­ist ekki til afkasta­mestu eld­stöðva lands­ins þá gerir nálægt hans við þéttbýl­asta svæði lands­ins það að verkum að rétt er að fylgj­ast mjög vel með eld­stöð­inni.  Gos í kerf­inu mundi mjög lík­lega skera eða trufla alvar­lega sam­göngur um þjóð­veg eitt, valda spjöllum við virkj­anir og hugs­an­lega í sum­ar­bú­staða­byggð vestan megin við Þing­valla­vatn, svo dæmi séu tekin um hugs­an­leg áhrif af hraungosi.  Ösku­fall gæti einnig orðið mikið sér­stak­lega ef gossprunga næði í vatn eins og gerð­ist í gos­inu fyrir 2000 árum.