Yfir­lit

Hekla er óumdeil­an­lega þekkt­asta eld­fjall Íslands og hefur svo verið um langa hríð, vænt­an­lega frá stór­gos­inu árið 1104.  Frægð Heklu náði langt út fyrir land­steina Íslands og á miðöldum var það almenn trú í Evr­ópu að Hekla væri inn­gang­ur­inn inn í sjálft helvíti.

Hekla telst vera eld­keila þó hún sé hrygglaga.  Fjallið er mjög ungt í jarð­fræði­legu til­liti, hefur hlað­ist upp að mestu síð­ast­liðin 7000 ár og því hefur hún ekki náð að móta lögun eld­keilna en hún mun vafa­lítið gera það í fram­tíð­inni.  Eld­stöðva­kerfi Heklu er talið vera um 40 km langt og um 7 km breitt.  Það getur því vel gosið utan fjalls­ins og það hefur oft gerst.

Hekla er á margan hátt óvenju­legt eld­fjall.  Hún hefur hlað­ist upp hratt á nútíma og er mjög virkt eld­fjall.  Einnig virð­ist fjallið breyta oft um gos­hegðun.  Þá er Hekla ekki á rek­belti og því er mikil virkni eld­fjalls­ins athygl­is­verð­ari fyrir vikið.  Undir fjall­inu leyn­ist kviku­hólf, all­stórt og lag­skipt að því að talið er.

Gossaga á nútíma

Mest­öll gossaga Heklu er reyndar á nútíma vegna ungs ald­urs fjalls­ins.  Hekla byrj­aði að vísu að hlað­ast upp á síð­asta jök­ul­skeiði en meg­in­upp­hleðslan hefst fyrir um 7000 árum í mik­illi gos­hrinu.  Verður þá til hið svo­kall­aða H5 gjósku­lag sem er myndað úr ljósi og súrri líparít gjósku.  Eftir þetta gos verður mikið and­esít­gos í fjall­inu og þar á eftir hefst hrina dæmi­gerðra basaltsprungugosa.  H4 lagið er svo myndað í feikn­ar­legu sprengigosi fyrir um 4500 árum.  Gjóskan þá var súr (líparít) eins og algengt er í stærstu gosum.  Enn stærra gos verður svo fyrir um 2900 árum sem myndar H3 lagið.  Þá þeytt­ust upp úr fjall­inu 11,5 rúm­kíló­metrar af súrri gjósku sem aðal­lega barst norður og norðaustur.

Eftir þetta stór­gos tekur við tími svo­kall­aðra bland­gosa, sum hver nokkuð öflug.  Síðan ger­ist það lík­lega skömmu fyrir land­nám að all­langt gos­hlé hefst sem er svo rofið með stór­gosi árið 1104.  Er það fyrsta og jafn­framt mesta gos á sögu­legum tíma í Heklu.  Lögð­ust fjöl­margir bæir í eyði í upp­sveitum Rangár­valla­sýslu og fjallið skap­aði sér vafa­sama heims­frægð.  Eftir þetta gos hefur Hekla reglu­lega látið á sér kræla með misöflugum og mislöngum bland­gosum.  Einnig hafa orðið gos í kerf­inu en utan fjallsins.

Hekla breytir svo enn og aftur um hegðun á síð­ustu öld þegar gos hefst árið 1970 eftir aðeins 23 ára gos­hlé.  Hún hefur svo gosið reglu­lega á áratuga fresti eftir það þ.e. árin 1980 (tók sig upp aftur 1981) 1991 og 2000.  Mæl­ingar sýna að fjallið er “til­búið” í enn eitt gosið.  Síð­ustu gos hafa verið lítil og varað stutt en þó nokkuð snörp fyrstu klukku­stund­irnar.  Hvað fram­haldið varðar þá er Hekla sífellt að koma á óvart og vel má vera að þessum stutt­gosakafla fari senn að ljúka.  Hins­vegar hefur ekki orðið mjög stórt gos í fjall­inu síðan árið 1104.  Dæmi­gerð stór­gos í meg­in­eld­stöðvum koma yfir­leitt eftir löng gos­hlé og það er því ekki lík­legt að Hekla eigi eftir að hrella okkur með stór­gosi í náinni framtíð.