Yfir­lit

Grím­svötn eru öflug og mik­il­virk meg­in­eld­stöð stað­sett við vest­an­verða hásléttu Vatna­jök­uls.  Hefur eld­stöðin hlað­ist upp á síð­ustu 1–200.000 árum.  Kerfið er rúm­lega 100 km. langt í stefn­una na-sv og allt að 20 km. breitt.  Önnur meg­in­eld­stöð er í kerf­inu suð­vestur af Grím­svötnum, það er Þórðar­hyrna.  Sá hluti kerf­is­ins er ekki mjög virkur.

Grím­svötn eru lang­virk­asta eld­stöð lands­ins.  Með gjósku­lag­a­rann­sóknum hefur tek­ist að stað­festa um  60 eld­gos í kerf­inu á sögu­legum tíma sem er mar­galt meira en þær sem koma næstar í röð­inni, t.d. Katla með um 20 gos.   Stað­setn­ing Grím­s­vatna órafjarri manna­byggðum og langt inni á ísbreiðu Vatna­jök­uls gerði það að verkum að lengi vel vissu menn lítið sem ekk­ert um eld­stöð­ina  og lýs­ingar voru gjarnan þjóð­sagna­kenndar.  Nú ber hins­vegar svo við  að Grím­svötn eru meðal best könn­uðu eld­stöðva á landinu.

Askjan í meg­in­eld­stöð­inni Grím­svötnum er um 45 km2 og telst hún vera þrískipt. Virð­ist sem tvær minni falli inn í eina aðalöskju.  Við suð­ur­barm meg­in­öskj­unnar rís Gríms­fjall í 1722 m hátt.  Askjan sjálf er dýpst um 650 metrar.

Í miðöskj­unni er stöðu­vatn sem verður að telj­ast með und­ar­legri jarð­fræði­mynd­unum hér á landi og þótt víðar væri leitað.  Mik­ill jarð­hiti bræðir stöð­ugt íshell­una ofan á vatn­inu  og stækkar vatnið og hækkar vatns­yf­ir­borðið sem því nemur.  Þegar ákveðnu hámarki er náð — yfir­leitt á nokk­urra ára milli­bili– þá brýst vatnið fram í miklum flóðum sem kölluð eru Skeið­ar­ár­hlaup.    Lækkar þá vatns­yf­ir­borðið um allt að 100 metra og íshellan sem er yfir vatn­inu hefur þá sigið sem því nemur og sprungið.   Ekki nóg með það , heldur veldur þessi skyndi­lega þrýst­ings­lækkun oftar en ekki eld­gosum í öskjunni oft­ast við suð­urenda stöðu­vatns­ins.  Má full­yrða að hvergi í ver­öld­inni er að finna neitt þessu líkt.

Það er kviku­hólf undir Grím­svötnum sem orsakar jarð­hit­ann.  Virkni  hólfs­ins er þó mis­jöfn og ef langt er á milli eld­gosa eða kvikuinn­skota þá hægir á bráðn­un­inni og lengra er á milli jök­ul­hlaup­anna.  Einnig hefur veð­ur­far og þá jök­ul­þykktin áhrif.  Ef jök­ull­inn þynn­ist vegna hlýs veð­ur­fars þá minnka að sama skapi hlaupin en þau verða tíð­ari.  Virkni í Grím­svötnum er nokkuð sveiflu­kennd og virð­ast líða um 100–160 ár á milli aðallota í virkn­inni.  Um þessar mundir virð­ist sem upp­sveifla sé hafin með tíð­ari gosum.

Eins og margar meg­in­eld­stöðvar þá á eld­stöðin í Grím­svötnum það til að senda kvikuinn­skot all­langt frá sér þannig að gos kemur upp víðs­fjarri eld­stöð­inni.  Þetta ger­ist reyndar mun sjaldnar í Grím­svötnum heldur en t.d. nágrann­anum Bárð­ar­bungu.  Skaft­áreldar 1783–4 eru þó dæmi um slíkt, Grím­s­vatna­eld­stöðin á nefni­lega “heið­ur­inn” af þeim.  Þetta stór­gos sem olli svo miklum hörm­ungum í land­inu er eina til­vikið á sögu­legum tíma um gos í Grím­s­vatna­kerf­inu utan jök­uls en merki eru um gos á svip­uðum slóðum fyrir um 4000 árum.  Þau voru þó mun minni en Skaftáreldar.

Gossaga á nútíma

Atburð­ar­rásin sem á undan er líst hefur lík­ast til verið í gangi nokkuð lítið breytt síð­ustu 10–12.000 ár  Ekki verða nein stór­gos rakin til Grím­s­vatna á þessum tíma fyrir utan Skaft­árelda en vafa­laust hafa oft orðið nokkuð öflug gos á borð við gosin 1938 og 1996 sem voru þau stærstu á 20. öldinni og voru völd að miklum flóðum á Skeið­ar­ársandi.  Grím­s­vatna­kerfið virð­ist einnig spila með “nágranna­eld­stöðvum”, t.d. kom öflugur jarð­skjálfti í Bárð­ar­bungu gos­inu 1996 af stað.  Það gos kom upp norð­aust­an­til í kerf­inu, nærri Bárð­ar­bungu en gos­efnin til­heyra Grím­svötnum.  Þá á eftir að rann­saka betur sam­spil við Kverk­fjöll í norðri en gos­efnin úr þeim eru svo lík efnum frá Grím­svötnum að etv.  mætti flokka þessar eld­stöðvar sem sama kerfið.

Á 20. öld urðu amk. 9 eld­gos í Grím­svötnum en enn oftar brast klaka­stíflan með til­heyr­andi flóðum án þess að eld­gosa yrði vart.  Ekk­ert gos varð á tíma­bil­inu 1938–1983 en síðan þá hafa orðið 5 gos með gos­inu 2004,  Þrátt fyrir þessi tíðu umbrot í Grím­s­vatna­kerf­inu þá er ólík­legt að það eigi eftir að hrella Íslend­inga með stór­gosi í náinni fram­tíð.  Stóru sprungugosin á borð við Skaft­árelda eru mjög sjald­gæf og gosin í jökl­inum verða sjaldan öflug.  Þau geta samt sem áður valdið tjóni á mann­virkjum, einkum brúm og vegum, vegna flóð­anna og etv. getur ösku­fall valdið ein­hverjum óþægindum en að öðru leyti er ekki hægt að flokka Grím­svötn með hættu­legri eld­stöðvum landsins.

UPPFÆRT 23.MAÍ 2011

Mjög öflugt eld­gos sem hófst 21. Maí 2011 er ekki í takt við það sem gert var ráð fyrir hér að ofan og sýnir fyrst og fremst að eld­fjöll á Íslandi geta verið óútreikn­an­leg.  Gosið er miklu stærra en menn eiga að venj­ast úr Grím­svötnum.  Vissu­lega er ljóst að stór­gos hafa áður orðið í eld­stöð­inni, það sanna öskjurnar þrjár en öskju­myndun er gjarnan tengd stórgosum.