Yfir­lit

Bárð­ar­bunga í Vatna­jökli er stór og öflug meg­in­eld­stöð.   Er hún jafn­framt víð­áttu­mesta eld­stöð lands­ins, talin vera nálægt 200 km. löng og allt að 25 km. breið.  Eld­stöðin er hulin ís og í henni leyn­ist gríð­ar­mikil jök­ul­fyllt askja.  Önnur meg­in­eld­stöð er í kerf­inu, það er Ham­ar­inn.  Vegna þess hve fjarri eld­stöðin var byggðu bóli þá var fremur lítið var vitað um Bárð­ar­bungu lengi vel en smám­saman varð mönnum ljóst að undir þess­ari miklu íshellu í norð­vest­ur­jaðri Vatna­jök­uls leynd­ist eitt öflug­asta og hættu­leg­asta eld­fjall Íslands.   Hæsti blettur Bárð­ar­bungu er 2009 metra hár og hún er því næst­hæsta fjall landsins.

Askjan í Bárð­ar­bungu er um 70 fer­kíló­metrar , allt að 10 km. breið og um 700 metra djúp.  Umhverfis hana rísa barm­arnir í allt að 1850 metra hæð en botn­inn er víð­ast í um 1100 metra hæð.  Askjan er algjör­lega jökulfyllt.

Mörg gjósku­lög sem upp­haf­lega voru eignuð öðrum eld­stöðva­kerfum í Vatna­jökli hafa við síð­ari tíma rann­sóknir reynst vera úr Bárð­ar­bungu.  Einnig leiddi Gjálp­argosið 1996 í ljós að sam­spil getur átt sér stað milli Bárð­ar­bungu og Grím­s­vatna.  Þá hleypti kröft­ugur jarð­skjálfti í Bárð­ar­bungu, um 5 á Richter, af stað gosi á milli eld­stöðv­anna en kvikan var ættuð úr Grímsvatnakerfinu.

Mikil jarð­skjálfta­virkni hefur lengi verið við­var­andi í Bárð­ar­bungu án þess að til goss hafi komið.  Skjálft­arnir stað­festa að þarna er bráðlif­andi eldfjall.

Gossaga á nútíma

Bárð­ar­bungu­eld­stöðin er sér­stök að því leiti að þar verða alloft miklar rek– og gos­hrinur utan jök­uls­ins til suð­vest­urs inn á hálend­inu milli Vatna­jök­uls og Mýr­dals­jök­uls eða til norð­aust­urs í átt að Dyngju­fjöllum.  Stærstu gosin virð­ast verða þegar kvikan hleypur til suð­vest­urs.   Á nútíma hafa þessar öflugu gos­hrinur orðið í kerf­inu á um 250–600 ára fresti.  Stærsta hraun lands­ins og reyndar á jörð­inni úr einu gosi á nútíma er ættað úr Bárð­ar­bungu, það er Þjórsár­hraunið mikla sem rann fyrir um 8500 árum.  Rann það ofan af hálend­inu skammt vestan Bárð­ar­bungu og til sjávar milli Ölfusár og Þjórsár.  Er það talið vera um 21–30 rúm­kíló­metrar og flat­ar­málið um 950 fer­kíló­metrar.  Það er því tölu­vert meira en hraunin úr Skaft­áreldum og Eld­gjá.  Mörg nokkuð mikil for­sögu­leg gos hafa orðið suð­vestan jök­uls­ins og tvö eftir land­nám, Vatna­öldugosið um 870 og Veiði­vatnagosið 1480.  Bæði voru þetta stór­gos sem hefðu mikil áhrif kæmu þau upp í dag.

Einnig verða alloft gos norð­austan við Bárð­ar­bungu á jök­ullausu svæði þar sem heitir Dyngju­háls.  Þau gos virð­ast þó að jafn­aði minni en þegar kvikan hleypur til suð­vest­urs.   Síð­ast gekk slík hrina yfir á árunum 1862–4.  Þá hefur komið í ljós í gjósku­lag­a­rann­sóknum að all­mörg gos hafa orðið í jökl­inum sjálfum, vænt­an­lega í eða norð­austur af öskjunni í Bárð­ar­bungu.  Þessi gos virð­ast koma í hrinum, all­mörg gos urðu í jökl­inum á árunum 1701–40 og síð­ast árið 1780.  Síðan hefur ekki gosið í jökl­inum og ekki gosið í kerf­inu síðan árið 1864.  Tíðir jarð­skjálftar í Bárð­ar­bungu sýna þó að þetta mikla eld­fjall mun bæra á sér fyrr en varir.

Þessi stóru sprungugos sem verða með um 5–800 ára milli­bili suð­vestur af Bárð­ar­bungu eru sér­lega skeinu­hætt.  Þarna eru flestar vatns­afls­virkj­anir lands­ins og sér­hvert þess­ara gosa breytir lands­lagi mjög mikið á þessum slóðum.  Þarna munu verða mikil eld­gos í fram­tíð­inni og eld­stöðin er að kom­ast á tíma ef miðað er við forsöguna.

Bárð­ar­bunga er því eld­fjall sem á skilið athygli og virðingu.