„Um hvað reidd­ust goðin, þá er hér brann hraunið, er nú stöndum vér á?“

Þessi fleygu orð mælti Snorri Þorgríms­son til heið­inna manna sem töldu það merki um reiði guð­anna þegar hraun rann ofan af Hell­is­heiði og stefndi á bæ eins kristna höfð­ingj­ans árið 1000 þegar Íslend­ingar tóku kristna trú.

Eld­gos hafa frá upp­hafi Íslands­byggðar verið ógn sem lands­mönnum staf­aði hætta af.  Fyrr á öldum þegar þjóðin lifði að mestu leiti á land­bún­aði þá gátu jafn­vel lítil gos valdið óbæt­an­legum skaða fyrst og fremst vegna ösku­falls.  Flóð vegna gosa í jöklum hafa einnig valdið tjóni og í sumum til­vikum hraun t.d. í Skaftáreldum.

Helstu teg­undir eldgosa

Eld­gos eru mjög mis­mun­andi að gerð allt eftir því hvaða kviku­gerð kemur upp, hvernig það berst upp á yfir­borðið og í hve miklu magni.   Á Íslandi er ótrú­leg fjöl­breytni í teg­undum eld­gosa.  Hér verða gos undir jökli, í sjó, dyngjugos, flæði­gos og sprengigos af öllum stærðum og gerðum.  Einnig kemur fyrir að gos breyt­ist t.d. úr gjóskugosi eða sprengigosi í hraungos.  Það gerð­ist sem dæmi í Surts­eyj­argos­inu, til að byrja með var það öflugt gjóskugos í sjó en þegar eyja hafði mynd­ast fór að renna hraun — vís­inda­mönnum og fleiri til mik­illar ánægju því það styrkti eyj­una mikið fyrir ágangi sjávar.

Dyngjugos

Dyngjugosin áttu sitt “blóma­skeið” þegar kulda­skeiði ísalda lauk fyrir 10–12 þúsund árum.  Þá reis landið eftir að þungi jök­uls­ins hafði haldið því niðri.  Eld­gos urðu tíð­ari og stór flæði­gos urðu utan við meg­in­eld­stöðv­arnar.   Kvika virð­ist hafa komið alla leið úr möttl­inum enda eng­inn kviku­hólf undir dyngj­unum.   Sprung­urnar voru sjálfsagt langar í byrjun en þegar leið á gosin þjapp­að­ist virknin í einn gíg og mynd­uð­ust að lokum dyngjur.  Þær eru t.d.  á þriðja tug á Reykja­nesskag­anum en einnig eru margar norðan Vatna­jök­uls.  Stærsta dyngja lands­ins er Skjald­breið.  Gosið sem mynd­aði fjallið hefur senni­lega varað í áratugi.   Dyngjugos­unum fækk­aði mikið þegar landrisið hafði náð jafn­vægi og hefð­bundin gos­virkni tók við.

Hraungos og flæðigos

Hraungos er eins og nafnið bendir til gos þar sem megnið af gos­efn­unum kemur upp sem hraun.  Í flestum til­fellum er um basalt­hraun að ræða en það grein­ist svo í þykkt, seig­fljót­andi apal­hraun eða þunnt hellu­hraun sem getur runnið all­hratt.   Í sjálfu sér eru hraungos og flæði­gos sami hlut­ur­inn en það er gjarnan talað um flæði­gos þegar þunn­fljót­andi basalt­kvika rennur og myndar hellu­hraun.  Dæmi um flæði­gos mundu vera síð­ustu Kröflueldar.

Sprengigos og þeytigos

Eru strangt til tekið sami hlut­ur­inn.  Kvikan kemst í snert­ingu við vatn ann­að­hvort ofar­lega í jarð­skorp­unni (grunn­vatn) eða við yfir­borðið.   Einnig skiptir máli hve hratt kvikan þrýst­ist upp í gegnum gos­rás­ina.  Ef gosið er öflugt og þetta ger­ist hratt þá nær vatnið ekki að losna rólega úr kvik­unni og þess í stað verður mikil sprengi­virkni þegar gos­efnin þeyt­ast hátt í loft upp.  Gos undir jökli eða í sjó eru eðli máls­ins sam­kvæmt lík­leg­ust til að verða sprengigos en það þarf þó ekki alltaf til.  Öskju­gosið 1875 er dæmi um mjög öflugt sprengi eða þeytigos.

Gos undir jökli

Margar meg­in­eld­stöðvar á Íslandi eru huldar jökli.  Má þar nefna Kötlu, Eyja­fjalla­jökul, Snæ­fells­jökul, Bárð­ar­bungu og Grím­svötn.  Gos undir jökli hafa þau sér­kenni að þar koma gos­efnin upp sem gjóska eða aska og þá í gjóskugosum eða sprengigosum.  Þess­háttar gos verða vegna þess að gos­efnin kom­ast í snert­ingu við vatn.  Hættan sem stafar af gosum undir jökli er bæði vegna ösku­falls, sem oft er mjög mikið, og ekki síður vegna jök­ul­hlaupa sem eiga sér stað þegar jök­ull­inn bráðnar undan eld­gos­inu.  Á suð­ur­landi eru stór óbyggi­leg land­flæmi vegna þess að jök­ul­hlaup verða þar með reglu­legu milli­bili.   Sand­arnir undir Mýr­dals­jökli og Vatna­jökli eru til­komnir vegna jök­ul­hlaupa, aðal­lega frá Kötlu (Mýr­dalss­andur) og Grímsvötnum.

Gos í sjó

Elds­um­brot undan Reykja­nesi hafa verið tíð í gegnum ald­irnar.  Einnig hefur borið á eld­virkni í Vest­manna­eyja­kerf­inu og þá er talið að ein­hver gos hafi orðið í sjó undan Norð­ur­landi frá land­námi.  Surts­eyj­argosið 1963–67 er með þekkt­ari gosum sem orðið hafa í sjó.  Stað­setn­ing þess kom á óvart, Vest­manna­eyja­kerfið var talið óvirkt fram að því.

Gos í sjó eru svipuð gosum í jökli að því leiti að gos­efnin eru fyrst og fremst gjóska.  Nái gosið að mynda eyju þá getur hraun farið að renna eins og gerð­ist í Surtsey.  Gos í sjó hafa sjaldn­ast valdið tjóni á Íslandi.  Þau eru reyndar sjaldan stór og ekki er víst að öll þeirra nái yfir­borði og því verður þeirra ekki alltaf vart nema á mælitækjum.

Hér sjást helstu eld­stöðva­kerfi,  meg­in­eld­stöðvar og virknismiðjur.